Wat hebben drie koningen, spinnende Nornen en lelijke heksen met het einde van de Yuletijd te maken?

Wat hebben drie koningen, spinnende Nornen en lelijke heksen met het einde van de Yuletijd te maken?

Leestijd: 5 minuten

Perchta. Het is nacht. De nieuwe wassende maan laat slechts een smal sikkeltje zien. Het vriest licht aan de grond. Langzaam drijven er wolken over. Het is stil deze donkere nacht. Het lijkt alsof de dieren zich verder in hun holletjes hebben ingegraven dan anders. Alsof ze iets verwachten waar ze ver van willen blijven. Ergens in de verte rommelt er wat. Is het naderend onweer? Het begint harder te waaien. Op een boerenerf staat buiten in de beschutting van een oude regenton een kom pap en een stuk vis. Naast de boerderij in het weiland staat een haasje even stokstijf stil en spitst zijn oren. Er klinkt gehuil van een wolf. Dan maakt het haasje zich razendsnel uit de voeten en zoekt beschutting tussen het hoge gras. Wat komt er met donderend geraas uit de hemel tevoorschijn?

Vanuit de wolken komt een wild leger aanstormen met voorop een vrouw op een paard, of is het een varken? In haar hand heeft ze een spinrok. Ze straalt licht uit. Luid joelend razen ze door de lucht. Op zoek naar vers gesponnen vlas of wol om in de war te brengen, want spinnen mag niet tijdens deze heilige nachten. In de huizen waar het spinrok netjes leeg is worden bewoners door Vrouw Perchta beloond met bundels vlas, vruchtbare akkers en misschien wel met graan en munten. Maar niet voordat ze genoten heeft van het aangeboden offermaal van vis en pap.

Deens vrouwengraf met spinrok reconstructie door Thórhallúr Thráinsson

De Yuletijd sluiten we af met de dag van Perchta op 6 januari, het christelijke Driekoningen. Aan het begin van de heilige nachten kwam ze al voorbij. De naam Perchta komt waarschijnlijk van het Germaanse peraht, dat stralend, glanzend of helder betekent. Het zou ook Keltisch van oorsprong kunnen zijn, vanuit berto verbasterd, dat de betekenis van schitterend heeft. Deskundigen zijn het er wel over eens dat zij een Germaanse of Keltische godin is. Maar wie was deze godin, waarom draagt ze een spinrok en waarom zien we haar zo vaak als lelijke heks?

Perchta is de godin van vruchtbaarheid en beschermvrouwe van de spinsters. Volgens sommige legendes heeft ze een mismaakte voet van het vele spinnen. Dit is echter een middeleeuwse toevoeging aan de Germaanse traditionele godin van de vruchtbaarheid, want het met de voet bediende spinnenwiel is pas rond de 15e eeuw uitgevonden. Een spinrok is een stok of staf waaromheen wol of vlas werd gedraaid, om daarvan draden te spinnen. Het was in de Germaans-Keltische tijd een magische bezigheid. De spinrok werd gezien als magische staf, ook seidrstaf genoemd. Deze werd gebruikt door hoog in aanzien staande vrouwen die zieneres of priesteres waren binnen de stam. Door het spinnen konden ze in trance raken en zo het levenslot voorspellen.

Matronae altar uit opgraving Nettersheim, nu in Rheinisches Landesmuseum in Bonn, Duitsland. Bron: Wikimedia Commons

Het spinnen van de lotsdraad vinden we in de Noordse mythologie terug bij de drie Nornen, schikgodinnen die het lot spinnen van de mensen aan de voet van de wereldboom. Deze drievoudige moedergodin is de beschermster van het huiselijk geluk. De namen van de Nornen zouden ‘dat wat was’, ‘dat wat in wording is’ en ‘dat wat zal zijn’ betekenen. Deze verdeling in verleden, heden en toekomst heeft overeenkomst met de drie Matronen, voorgesteld als de maagd, moeder en wijze vrouw. Er zijn talloze beeltenissen van de Matronen gevonden uit het begin van de jaartelling. Deze moedergodinnen worden ook in verband gebracht met vruchtbaarheid en bescherming van familie. Net zoals Perchta wordt gezien als moedergodin.

Perchtenlauf in Klagenfurt, Kaernten, Bron: Wikimedia Commons

Vergelijkbaar met de drievoudige moedergodin kent Perchta verschillende uiterlijke verschijningsvormen. Die van prachtige jonge vrouw met gouden haren in een lange witte jurk, en die van oude wijze vrouw met wilde grijze haren en armoedige kleren. Deze laatste is opgepakt door de kerk in de middeleeuwen in een poging de verering van de stralende godin door het volk in te perken. Sindsdien staat Perchta bekend als de lelijke heks met de grote neus en ijzeren mes of zwaard waarmee ze ’s nachts je buik opensnijdt om luiheid te bestraffen. Er zijn verhalen dat het eten van oliebollen daarom traditie is, de vettigheid zou het mes laten uitglijden van je buik.

Perchta wordt vereenzelvigd met Vrouw Holle. Ook Holle is aanvoerster van de Wilde Jacht, beschermvrouw van de spinsters en kent dezelfde twee kanten als ‘De Witte Dame’ en ‘De Zwarte Grootmoeder’. Holle is de godin van de onderwereld. Volgens sommigen stamt haar naam van het Oudgermaanse hulþaz, dat trouw betekent. Anderen menen dat Holle komt van Hel, de Noordse godin van de onderwereld. Opnieuw maakte de kerk hier een demonisch geheel van, als tegenhanger van de immer paradijselijke Hemel. In de Noordse mythologie is de Hel echter een koude plaats waar iedereen terechtkomt die niet als dappere strijder naar het Walhalla mag. Ook in de Germaanse onderwereld is geen sprake van een negatieve nare plek voor de doden. Het is de donkere schimmenwereld waar het leven zich uit heeft onttrokken. Zoals de natuur zich in de winter terugtrekt in de aarde, tussen de ongeboren zielen, die in de lente met nieuwe levenskracht weer worden geboren.

De Nornen. Bron: Edda Sämund den Vises, Fredrik Sander, 1893

Waar de kerk dreigde dat Perchta of Holle ongedoopte kinderen zou meenemen in haar dodenleger, zag het volk de hoedster van de ongeboren en vroeggeboren kinderen als godin van dood en geboorte, van vruchtbaarheid. Zij zagen de tweedeling als een natuurlijke noodzaak. Zonder donker kan het licht niet bestaan. Niets is geheel goed of kwaad, zoals de christelijke traditie doet voorkomen. Er is geen onderscheid tussen God en duivel, zwart en wit. De Germaanse goden hadden naast goede eigenschappen ook nare trekjes. Er werd meer gedacht in balans, zoals de natuur haar balans kent. Vanuit de dood ontstaat het leven, zoals vanuit Moeder Aarde de nieuwe zaadjes ontkiemen in het voorjaar. Perchta voltrekt de overgang van het oude naar het nieuwe jaar door vanuit de baarmoeder, de aarde, nieuw leven te brengen. Perchta is daarmee de barende van het licht. Haar taak is dit kind, de zon opnieuw geboren te laten worden.

Aan het einde van de Yuletijd is het wiel gedraaid en de zon weer geboren. Na de donkere winter zijn we aanbeland in de lichte winter. Op Driekoningen brengen drie wijzen giften naar het pasgeboren kind. Sommigen denken dat deze drie wijzen oorspronkelijk de drie Matronen of Nornen waren. Deze schikgodinnen schenken symbolische gaven aan de nieuwgeborene door het spinnen van de lotsdraad. Zij beschermen de vruchtbare aarde en beloven een overvloedige oogst.

Na de aanvaarding van het offer van pap en vis vliegt Perchta er weer vandoor met haar leger. De rust keert langzaam weer. De net nog woeste wolken lossen langzaam op om ruimte te maken voor de sterren en de wassende maan. Het haasje haalt opgelucht adem tussen het hoge gras en waagt zich uit zijn beschutte plek het veld op om te eten van het net opkomend wintergraan. Het nieuwe jaar is begonnen.


Bronnen:

Eisman, H. (2009). Godinnen en vrouwelijke natuurwezens in het Keltisch oorspronggebied. De Godin in mij, 2009(6–5). https://www.pansophia.nl/academie_pansophia/wp-content/uploads/2017/01/Godinnen-en-vrouwelijke-wezens-deel-5-Perchta-I.pdf
Geldis. (2021, 13 oktober). Matronen. Goden van eigen bodem. Geraadpleegd op 8 januari 2022, van https://godenvaneigenbodem.com/matronen/
Hoofdredactie. (2021, 10 augustus). Germaanse, Noordse en Keltische goden en godinnen. Wijsheidsweb – Quest for Wisdom. Geraadpleegd op 13 januari 2022, van https://wijsheidsweb.nl/redactionele-paginas/element-lucht/germaanse-noordse-keltische-perspectieven/germaanse-noordse-en-keltische-goden-en-godinnen/
Van de Water, L. (2019, 24 december). Wintertijd -Zonnewende, rendieren, de Beermoeder, de 13 nachten. Academia.edu. Geraadpleegd op 13 januari 2022, van https://www.academia.edu/41410233/Wintertijd_Zonnewende_rendieren_de_Beermoeder_de_13_nachten

Eén gedachte over “ Wat hebben drie koningen, spinnende Nornen en lelijke heksen met het einde van de Yuletijd te maken?

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

%d bloggers liken dit: