Hoe Sinterklaas via duivelse figuren verbonden is met de Wilde Jacht tijdens Midwinter

Hoe Sinterklaas via duivelse figuren verbonden is met de Wilde Jacht tijdens Midwinter

Leestijd: 6 minuten

Yule. De Advent tijd is aangebroken. Vanaf nu is het aftellen naar Midwinter, Kerst en het afsluiten van het jaar. Bij de oude natuurvolkeren en in het moderne paganisme wordt deze tijd Yule of Joel genoemd. Yule als jaarfeest valt op Midwinter, rond 21 december. Het is het feest van de geboorte van het licht met de winterzonnewende. Na de langste nacht gaan de dagen weer lengen richting de lente. Maar eerst hebben we dit weekend het oer-Hollandse Sinterklaasfeest. Hoewel, is het wel zo oer-Hollands?

Het blijkt dat Sinterklaas in niet minder dan 44 landen gevierd wordt, hoewel in zeer verschillende vormen. In sommige landen wordt de heilige bisschop met processies vereerd als religieus figuur, zoals in Griekenland, Palestina, Mexico en in sommige regio’s in Engeland of Frankrijk. In Bulgarije wordt de naamdag van Sinterklaas gevierd met offers voor de goede visvangst en een speciaal visgerecht met brood. In andere landen is Sinterklaas vervormd tot Santa Claus of Father Christmas, zoals in Amerika, Finland en Engeland.

Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen, ca. 1665 (Rijksmuseum)

En dan zijn er landen waarbij Sinterklaas net als in Nederland gevierd wordt met cadeautjes en lekkers voor de kinderen. Met schoenen zetten voor de kachel of in het raamkozijn, om ze in de nacht te laten vullen door de goedheiligman. Waar deze aan huis komt en je hem verwelkomt met gezang, soms met gedichten, vaak met een verantwoording hoe braaf of stout je bent geweest in het afgelopen jaar. In Oekraïne doet de Sint dit zonder knecht. In andere landen zijn er wel hulpjes bij, die variëren vooral in uiterlijk. Bijna allemaal zijn ze vooral bedoeld om stoute kinderen te straffen. In België en Nederland zijn het de controversiële Pieten. In Tsjechië daalt Sinterklaas uit de hemel neer met een duivel die met zijn kettingen rammelt en dreigt stoute kinderen mee te nemen, naast een engel met vleugels die voor hen pleit en over de kinderen schrijft in het grote boek van Sint-Nicolaas. In Duitsland heeft de Sint zijn boeman Ruprecht mee, die stoute kinderen steenkool of een roe geeft. In onder meer Hongarije, Oostenrijk, Slovenië en Kroatië kennen ze Krampus, een duivels beest met hoorns, kettingen en bellen om de kinderen angst aan te jagen.

In de Alpenlanden is het gewoonte dat jonge mannen zich verkleden als Krampus op de avond voor de Sinterklaasviering. Ze trekken dan gemaskerd door de straten en laten mensen schrikken door lawaai te maken met hun kettingen en bellen. In de Tirol kennen ze de vergelijkbare perchtenlopen. Deze traditie is in iets gewijzigde vorm in Nederland nog te vinden op de Waddeneilanden. De mannelijke dorpelingen gaan verkleed en gemaskerd in liefst zelfgemaakte pakken van deur tot deur om bekenden in de maling te nemen. Vaak wordt de lokale actualiteit uit het afgelopen jaar gebruikt in de verkleedpartij en na afloop is er in het plaatselijke café een gezamenlijk feest en het demasqué. Op Texel is dit Ouwe Sunderklaas, op Vlieland noemen ze het ‘opkleden’. Terschelling kent Sunderum, Ameland heeft zijn Sunneklazen en op Schiermonnikoog heet het Klozum. Op het Duitse eiland Borkum is een vergelijkbaar feest Klaasohm. Op de eilanden en in het Alpengebied kon deze wijze van de Sinterklaasviering blijven bestaan dankzij de gesloten gemeenschappen. In overige regio’s werden de katholieke processies en heiligenverering na de Reformatie verboden en veranderde het Sinterklaasfeest langzamerhand.

Krampusmasker uit Salzburg, foto door Claus Ableiter 2008

Met de figuur van Krampus of perchten en de rondgang van chaos creërende groepen door de straten is de link met Yule uit de Germaanse mythologie gelegd. In deze wintertijd staan hemel en aarde het dichtst bij elkaar en is het makkelijker contact te maken met de wereld van de geesten. De Germanen vereerden hun voorouders en zouden gemaskerd als de voorouders op bezoek gaan bij de levenden. Het maken van lawaai was bedoeld om te communiceren met de voorouders, hoewel vaak genoemd wordt dat het lawaai bedoeld was om de kwade geesten te verjagen die tijdens Midwinter rondwaren. Het is de tijd van de Wilde Jacht, het luidruchtige dodenleger dat onder aanvoering van Wodan (of Odin in de Noordse mythologie) door de lucht raast op jacht naar de wolf Fenrir, die de zon heeft verslonden. Het leger bestaat uit voornamelijk gevallen krijgers en wordt ook wel Wilde Heir genoemd (heir = erfgenaam). Soms strijdt Perchta of Vrouw Holle mee in dit geestenleger, de begeleider van overleden zielen en Godin van vruchtbaarheid.

De woeste groep van de Wilde Jacht waart rond in de ‘tijd tussen de jaren’, de 12 nachten tussen de winterzonnewende en het nieuwe jaar. In deze oude tijd werd gerekend met de maancyclus. Na 12 volle manen blijven er 11 dagen over van het zonnejaar. Dit was de ‘stille tijd’, een periode waarin de zon stil lijkt te staan. Het worden daarom de 12 heilige nachten genoemd, of Rauhnächte (ruwe nachten). Een periode waarin magische krachten het sterkst zijn en dromen voorspellend kunnen zijn voor het nieuwe jaar.

The Wild Hunt of Odin van Peter Nicolai Arbo, 1872 (Nasjonalgalleriet Oslo)

In de voorchristelijke tijd werd de Onderwereld gezien als de plek waar de voorouders leven en de broedkamer voor de krachten van vruchtbaarheid die zorgen voor het opnieuw geboren worden van de natuur in de lente. Yule is dan ook een feest van vruchtbaarheid van de aarde, waar de wedergeboorte van de zon wordt gevierd. Er werd geofferd aan de vruchtbaarheidsgodin Freyja, ook wel gezien als één met Perchta en Vrouw Holle. Ze is de vrouw van Wodan en waakt over de zielen van overleden vrouwen en kinderen.

In Zuid-Oost Europa kennen ze varianten van een soort kobolden die het hele jaar ondergronds leven, maar met de 12 heilige nachten bovengronds komen om flink onrust te stoken onder de mensen en een spoor van vernieling achter te laten. Deze kallikantzaroi zagen het hele jaar ondergronds aan de Wereldboom. Doordat ze bovengronds komen, krijgt de boom de kans zich te herstellen in de periode vanaf midwinter. Zo bezien is het een noodzakelijk kwaad dat de chaotische duistere krachten tijdelijk toegelaten worden in de mensenwereld. Het is een uitnodiging het wilde in jezelf naar boven te halen en eens per jaar tot uiting te laten komen.

Na de kerstening werden de oude feesten en rituelen verchristelijkt. De geboorte van het kindje Jezus sluit aan bij de vruchtbaarheidsrituelen. De zoektocht van de drie koningen duurt niet toevallig 12 nachten lang. De Christenen wisten van de Onderwereld een kwaadaardige hel te maken en de duivel zijn intrede te laten doen. Mythische figuren als Perchta of de kallikantzaroi werden volledig gedemoniseerd tot duivels kwaad. De perchtenloop is dan ook een laat-Middeleeuws verschijnsel. Daarvoor werd Perchta vereerd en was zij een geliefde Godin.

Het is de vraag of Sinterklaas zijn oorsprong kent in de Germaanse mythologie. Er zijn duidelijke raakvlakken tussen de gemaskerde Sinterklaasoptochten en de Midwinterrituelen. Het lijkt goed mogelijk dat Sint-Nicolaas de rol van Wodan heeft overgenomen als aanvoerder van de vroegere Wilde Jacht. Historici buigen zich al eeuwen over deze vraag, maar bewijzen zijn er nauwelijks gezien het ontbreken van Germaanse geschriften. Duidelijk is wel dat Sinterklaas geen oer-Hollandse traditie is. We kunnen er nog steeds van genieten, misschien wel als aanloop naar de 12 heilige nachten vanaf Midwinter. Daarover de volgende keer meer.


Bronnen:

Faber, P. (2019, 1 november). Bekijk: De geschiedenis van Sint-Nicolaas. NEMOKennislink. Geraadpleegd op 3 december 2021, van https://www.nemokennislink.nl/publicaties/de-geschiedenis-van-sint-nicolaas/
Grimmsma, B. (2003). VERBERGT WODAN ZICH ONDER DIE MIJTER? Nederlands Heidendom. Geraadpleegd op 30 november 2021, van http://www.nederlandsheidendom.net/Wodan%20Sinterklaas2.pdf
Huismans, S. (2021, 2 december). Waarom vieren we Sinterklaas? NPO Kennis. Geraadpleegd op 3 december 2021, van https://npokennis.nl/longread/7910/waarom-vieren-we-sinterklaas
Meertens Instituut. (z.d.). Sinterklaas. Geraadpleegd op 3 december 2021, van https://www.meertens.knaw.nl/meertensnet/wdb.php?url=/feesten/sinterklaas.html
St. Nicholas Center. (z.d.). Customs Around the World. Geraadpleegd op 3 december 2021, van https://www.stnicholascenter.org/around-the-world/customs
Van der Stok, J. (2010). Schipper mag ik overvaren? (3de editie). Nearchus.
Van der Veen, A. (2012, 27 november). Abe de Verteller » Sinterklaas en Wodan; wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is.. Abe de Verteller. Geraadpleegd op 1 december 2021, van https://www.abedeverteller.nl/sinterwodan/
Van der Veen, A. (2014, 25 december). Abe de Verteller » Gruwelen met kerst: De kallikantzaroi. Abe de Verteller. Geraadpleegd op 1 december 2021, van https://www.abedeverteller.nl/de-kallikantzaroi/
Van Zantwijk, B. (2018, 14 september). Sunneklaas op Ameland. Bert van Zantwijk. Geraadpleegd op 1 december 2021, van https://bertvanzantwijk.com/2018/09/14/sunneklaas-op-ameland/

Eén gedachte over “ Hoe Sinterklaas via duivelse figuren verbonden is met de Wilde Jacht tijdens Midwinter

  1. Een eenvoudige pakjesavond, gedichten om lichtjes te plagen, warmte en gezelligheid maken voor mij dat de donkere dagen snel voorbijgaan en we ons weer kunnen richten op het nieuwe jaar. Nog even de kerstdagen door, dat wel

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

%d bloggers liken dit: