Serene rust als decor voor de herinnering waarop we vertrouwen in de toekomst

Serene rust als decor voor de herinnering waarop we vertrouwen in de toekomst

Leestijd: 6 minuten

Tegenstelling. Het is een prachtige lentedag. De zon komt al vroeg op, de vogels zingen uitbundig. Er is geen regen voorspeld, het belooft een zonnige dag te blijven. We fietsen tussen ruige velden en over bospaden waar het groen overal aanwezig is. In de bermen groeien madeliefjes, Pinksterbloemen en paardenbloemen uitbundig in een afwisselend kleurenpalet. We stappen af, parkeren de fietsen en lopen verder. Stilte. Uitgestrekte velden. Een vredige plek. Een plek waar de natuur de baas lijkt. Die haar veerkracht toont door in één klap tot uitbarsting te komen nu ze na het koude begin van het voorjaar eindelijk los mag. En dan lopen we tegen het prikkeldraad aan.

102.000 stenen op de appèlplaats, Kamp Westerbork

Prikkeldraad als symbool van wat hier is gebeurd. De gruwelen die hier hebben plaatsgevonden omdat er een label op een groep werd geplakt. Waar treinen kwamen en vertrokken. Mensen in totale onwetendheid het beste ervan probeerden te maken. Briefjes uit de treinen gooiden geschreven aan hun geliefden of buren met de hoop elkaar gauw weer te zien. En niet meer terugkwamen. Er liggen 102.000 stenen met af en toe een foto als enige herinnering aan dat zij er geweest zijn. Stoere jongens, statige dames, een liefdevol echtpaar met hun pasgeboren baby.

We zijn in Herinneringscentrum Kamp Westerbork. We kennen de verhalen, de beelden, de geschiedenis. En toch is het anders als je hier rondloopt en ziet hoe het is, hoe het was. Gezinnen die bepakt en bezakt uit de trein stappen met een monterheid, zelfs lachend naar de camera. “Ze moesten eens weten” komt in mijn hoofd. En ergens herhaalt zich een zin “Wat doen mensen elkaar toch aan”. Zeker nu in Gaza alles opnieuw explodeert, vraag ik me af of we dan helemaal niets geleerd hebben van de geschiedenis?

Herbouwde barak 56, Kamp Westerbork

De tegenstelling tussen de rust van deze plek en de geschiedenis die tussen elk grassprietje hangt, maakt dat het harder binnenkomt. De reconstructie van de barak lijkt op de koeienstallen die we in omliggende dorpen hebben gezien. Mensen opsluiten als beesten om ze bewust te ontmenselijken, zodat je ze kunt afvoeren als beesten en je er niet schuldig over te voelen. Mensen niet meer zien als mensen, omdat je anders ziet dat ze net zo zijn als jij en ik. Iemand die gelijkwaardig is aan jezelf sluit je niet uit, zet je niet weg als ‘het kwaad’ en vermoord je niet massaal. Het uitmoorden van een groep kun je alleen doen als je die groep stigmatiseert als minderwaardig, niet menselijk, als inwisselbare dingen die jouw bestaan bedreigen.

Gerestaureerde treinwagons, Kamp Westerbork

Rutger Bregman stelt in zijn boek ‘De meeste mensen deugen’ dat wanneer het kwade zich vermomt als het goede de meeste mensen in staat zijn tot het kwade, wanneer ze lang genoeg bewerkt en gemanipuleerd zijn (Bregman, 2019). Dat mechanisme maakt dat het elk moment opnieuw kan gebeuren, als we niet steeds bewust zijn dat het denken in ‘wij’ en ‘zij’ het begin kan zijn van ontmenselijking. Gregory Stanton heeft in 1996 een model ontwikkeld waarin hij laat zien dat genocide de optelsom is van tien voorspelbare stadia, waaronder het proces van dehumanisering (ontmenselijking). Hoewel elk stadium in zichzelf een proces is en de verschillende stadia naast elkaar kunnen bestaan, begint het altijd met het classificeren in ‘wij’ en ‘zij’ (Stanton, 2020). De ander onderscheiden van je eigen groep en daar een label aan hangen. Of het nu onderscheid in etniciteit, ras, religie of nationaliteit is, of simpelweg de ander die anders doet, denkt of praat dan jouw groep. De volgende fase is het symboliseren van dat verschil, de ander aanduiden met specifieke termen (Joden) en ze onderscheiden met kleuren of kleding die symbool staan voor die groep (gele ster). Iedereen classificeert om orde in de chaos te scheppen en symbolen zijn daar onderdeel van. Die processen op zich zijn onderdeel van cultuur. Cultuur is er altijd en overal. Het is een ordening van relaties, betekenissen en gedragspatronen die de ene groep van de ander onderscheidt. Onzichtbare draden die maken dat een groep meer is dan een optelsom van individuen (Braun & Kramer, 2015). Pas op het moment dat de symbolen gepaard gaan met haat en in de volgende fase leidt tot discrimineren, glijden we langzaam op het hellend vlak. Met discriminatie wordt de wet en politieke macht gebruikt om een groep (mensen)rechten te ontzeggen en hen niet als volwaardig burger te zien, gedreven door een ideologie van uitsluiting (verboden toegang voor Joden bij stranden, parken, bioscopen). En daar volgt de fase van dehumaniseren. De andere groep wordt aangeduid als dieren of ziekten, haatpropaganda vindt zijn weg in (sociale) media. We worden geïndoctrineerd de ander te zien als minderwaardig, vies en immoreel totdat we ze geheel depersonaliseren (nummers i.p.v. namen). Hierna volgen de fasen organiseren (bewapenen, elitetroepen, geheime diensten), polariseren (groepen uiteendrijven, gematigde leiders intimideren of vermoorden), voorbereiden (een ‘oplossing’ bieden voor het ‘probleem’, angst voor de ander aanwakkeren), vervolgen (bewust vernietigen van een groep door arresteren, martelen, segregeren, deporteren), uitroeien (vernietigingskampen, massaverkrachting en massamoord) en als laatste altijd het ontkennen (vernietigen van bewijs, ontkennen van misdaden, schuld bij de slachtoffers leggen).

Commandantswoning Kamp Westerbork

Deze tien stadia blijken achteraf altijd aanwezig te zijn bij een genocide en het begint bij het classificeren. Daarom is het zo belangrijk dat we ons er bewust van zijn waar een groep wegzetten op basis van een kenmerk, het benoemen van een groep met een niet-menselijke term of de ander niet als volwaardig en gelijkwaardig zien, uiteindelijk toe kan leiden. Wij laten ons als mensen zo makkelijk indoctrineren, laten onze angsten prikkelen door charismatische leiders. Als we haat de ruimte bieden in plaats van tolerantie en begrip voor de ander, maakt dat de weg vrij voor discriminatie en dehumanisering met alle mogelijke gevolgen vandien.

Nationaal Monument Westerbork

Er zijn veel bezoekers in voormalig Kamp Westerbork op deze mooie lentedag. Bezoekers van allerlei leeftijden en uit alle lagen van de bevolking. Een vrijwilliger vertelt dat het ondanks corona en de sluiting van het museum zelf, elk weekend behoorlijk druk is. Dat stemt hoopvol. Want iedereen die hier rondloopt, de gerestaureerde treinwagon ziet en het nationaal monument met het gebogen spoor, zal het niet koud laten. Of je het nu voor het eerst ziet als kind, of je kent de verhalen door en door, het hier aanwezig zijn kan niet anders dan je bewust maken van de kwetsbaarheid van onze vrijheid. En dat bewustzijn en de herinnering maakt hopelijk net het verschil wanneer we van de helling dreigen te glijden op het moment dat we ‘zij’ gaan zien als minderwaardig en ons laten voeden door haat. Dat bewustzijn en de herinnering maakt hopelijk dat we op dat moment kiezen voor contact maken met ‘zij’ en ons laten voeden door nieuwsgierigheid. Zoals Bregman verwoordt: “Contact leidt tot meer vertrouwen, meer saamhorigheid en meer hulp over en weer. Contact is bovendien besmettelijk.” (Bregman, 2019).

Alle mensen zijn hetzelfde. Het zijn slechts hun gebruiken die verschillen.

CONFUCIUS

Bronnen:

Braun, D., & Kramer, J. (2015). De corporate tribe (1ste ed.). Vakmedianet. https://www.bua.nl/media/9/9789462760363.pdf
Buth-de Korver, E. A. (1997). Verschil moet er zijn. . . Angerenstein. https://samasama.com/wp-content/uploads/2017/PDF/Verschil%20moet%20er%20zijn.pdf
Bregman, R. (2019). De meeste mensen deugen. Een nieuwe geschiedenis van de mens. de Correspondent.
Stanton, G. H. (2020). Genocide Watch- Ten Stages of Genocide. Genocidewatch. https://www.genocidewatch.com/tenstages
Stichting Herinneringscentrum Kamp Westerbork. (z.d.). Herinneringscentrum – Kamp Westerbork. KampWesterbork. Geraadpleegd op 14 mei 2021, van https://kampwesterbork.nl/

4 gedachten over “Serene rust als decor voor de herinnering waarop we vertrouwen in de toekomst

  1. Dit lezende denk ik: Hoe haal je het in je hoofd om anno 2021 tijdens de Corona-Lock down te oreren: Ik wil mijn ‘vrijheid’ terug!

  2. En daarna werd ‘kamp Westerbork’ het opvangkamp voor ex-knil militairen en hun gezinnen: ‘Schattenberg’. Ook een zwarte bladzijde uit ‘onze ‘ geschiedenis. Het boek ‘Kazernekind’ verteld daarvan het verhaal met een niet zo fijne rol van de Nederlanders… (lees vooral: Nederlandse overheid)

Laat een antwoord achter aan Spaarmoeder Antwoord annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

%d bloggers liken dit: