Zomer in Sauerland: ode aan de bosbes

Zomer in Sauerland: ode aan de bosbes

Leestijd: 8 minuten

Bosbessen. Een zomer is voor mij geen zomer zonder bosbessen. We plukken ze in Sauerland. Als je ergens zen van wordt is het wel bosbessen plukken. En dan wel het echte handwerk, niet gebruik maken van die plukscheppen. Dat lijkt sneller te gaan, maar je bent driedubbel tijd kwijt om achteraf alle blaadjes en takjes eruit te vissen bij het wassen van de bessen. Nee, gewoon met de hand één voor één de kostbare kleine besjes plukken. Je komt met pimpelpaarse handen en armen thuis en als je een korte broek aan hebt, doen je benen ook gezellig mee. Een goede tip om vooral niet je goeie kleren en schoenen aan te trekken, want ook die blijven niet verschoond van het blauwpaarse sap.

De berg vlakbij het huisje is overdekt met bosbessenstruiken tussen de heide. Zelfs in slechte bosbesjaren vind je nog genoeg voor een potje jam. Ik maak een voorraad jam voor de rest van het jaar. Als je midden in de winter zo’n potje openmaakt en een lepel jam over een boterham of beschuit verdeeld dan ben je acuut terug in de zomer. Ik noem het daarom ook wel potjes zonneschijn. Het werkt alleen met de echte zelfgeplukte bosbessen. Vergis je niet met de geteelde blauwe bessen uit de supermarkt, dat is echt compleet iets anders en komt met smaak niet in de buurt van de kleinere wilde zusjes.

Bosbessenjam is makkelijk te maken. Na het plukken weeg ik de bessen af en kieper ze in water in de  gootsteen. Daar zoek ik de blaadjes ertussenuit. Als je netjes geplukt hebt zijn dat er niet veel meer. Bessen in een vergiet uit laten lekken en in een ruime kookpan laten rollen. Ik gebruik geleisuiker 3:1, waardoor ik maar een derde suiker op een eenheid vruchten nodig heb. De bessen zijn zoet van zichzelf, maar voor jam heb je nu eenmaal suiker nodig om het goed te houden. De suiker afwegen en erbij in de pan doen, met een theelepel citroenzuur. Dan op middelhoog vuur zetten en regelmatig roeren.

Als het kookt zachtjes een paar minuten laten sprudeln, zoals de Duitsers zo mooi zeggen. Intussen de brandschone potjes klaarzetten. De hete jam in de potjes gieten, met een jamtrechter lukt dat zonder knoeien. Potjes bijna tot de rand vullen, deksel erop en op de kop zetten. Dat schijnt niet nodig te zijn, ze trekken vanzelf vacuüm. Voor mij hoort het bij het ritueel van jam maken, al die potjes die op de kop staan.

Over de berg tussen de bosbessenstruiken lopen enkele wandelroutes. Als we zitten te plukken spreekt bijna iedereen ons aan. Vragen of het een goed jaar is, of ze smaken dit jaar. En standaard de vraag wat we ermee gaan maken. Afgelopen week kreeg ik de tip van een Duitse familie om frambozen te mixen met de bosbessen in de jam. Ooit liepen er twee Nederlandse dames langs, waarvan de ene tegen de ander verzuchtte dat ze dat plukken zo armoedig vond, “dan pluk je uren voor een paar armzalige besjes waar je niets mee kunt”. Ik moest er vreselijk om lachen. Je moest eens weten! Twee uurtjes plukken en je hebt je hoofd leeg en je emmertje vol.

De bosbes is enorm veelzijdig. Het kan in de yoghurt, in smoothies, over de pannenkoeken, je kunt er muffins mee bakken of cake, plaattaart, cheesecake of onze eigen beroemde kwarktaart (zie de blog van een paar weken terug). Je vindt de wereld aan recepten op internet. Recepten met een moderne twist en traditionele recepten. Wat dacht je van afinată, een bosbessenlikeur uit Roemenië? Of de Poolse Jagodzianka, een gistbroodje gevuld met bosbessenjam?

Veel landen kennen traditionele bosbessentaarten. Zo kwam ik op de blog De wereld op je bord een Finse versie tegen, die probeer ik zeker nog uit deze vakantie: mustikkapiirakka. Vanzelfsprekend met vers geplukte bosbessen. In Frankrijk kennen ze een soortgelijke taart: tarte aux myrtilles. Beide taarten zijn gemaakt van korstdeeg waar bij de Franse taart banketbakkersroom over gaat, in plaats van de crème fraîche in de Finse taart. Daarna worden de bosbessen erover verdeeld en bak je de taart af in de oven. Het lijkt me heerlijk. Amerika kent verschillende recepten voor de blueberry pie. Daar maken ze taarten met een kruimellaag bovenop en zonder room. Het is zelfs het officiële State Dessert van Maine (Maine Government, z.d.). Ook zijn de Amerikaanse blueberry muffins natuurlijk bekend. Oostenrijk is echter de top van de traditionele bosbessentaart met hun Linzer torte, de oudst bekende taart ter wereld met recept uit 1653 (Recept: Linzertorte: ’s werelds oudste taart, 2019). Deze maak je van een kruimeldeeg met gemalen hazelnoten. Bovenop de vulling van bosbessen komt een vlechtwerk van deeg.

Al deze, soms oeroude, recepten bewijzen dat de bosbes al eeuwen groeit op het noordelijk halfrond. De Vaccinium myrtillus gedijt goed in deze gematigde gebieden. De inheemse struiken groeien vooral in open loof- of naaldbossen en op heide, op zure en vochtige grond. Een plant kan wel tot 25 jaar oud worden, omdat het zichzelf kan bestuiven en er steeds nieuwe scheuten groeien uit de wortelstok (Wikipedia-bijdragers, 2020). De struiken bloeien van april tot juni met roze bloemen. De bessen zijn rijp vanaf juli tot september. De bes bevat veel vitamine C en een hoge concentratie anthocyaan, een stofje dat gebruikt wordt als kleurstof van voedingsmiddelen (E163). Vandaar de paarse handen na het plukken.

Dat de bosbes al eeuwenlang bestaat vind je ook terug in traditionele feesten. De Kelten in Ierland vierden al Lughnasadh, het oogstfeest op 1 augustus, om Moeder Aarde te danken voor haar gulle gaven. Hierbij aten en deelden ze bosbessen en ander zomerfruit om de overvloed van de natuur te vieren. In Ierland vieren ze dit nazomerfeest nog steeds, met traditionele gebruiken in een modern jasje. Er is muziek, dans, sportieve competities, er wordt gehandeld en eten gedeeld (Claddagh Design, 2020). In sommige plaatsen is Fraochán Sunday een feestdag, de laatste zondag van juli. Fraochán is Gaelic voor bosbes. Jongeren plukten dan bosbessen op de Ierse heuvels om elkaar in vrijheid te leren kennen. Met de bessen bakten de meisjes een cake, die ze ’s avonds gaven aan de jongen van hun keuze.

In Vielsalm, België is er op 21 juli het jaarlijkse Fete des Myrtilles (Bosbessenfeest), de dag na Heksensabbat (Sabbat des Macrâlles). Het feest is pas ontstaan in de jaren ’60 van de vorige eeuw, toen inwoners het fruit in de streek wilden eren met een festival. Op een ambachtelijke markt zijn allerlei producten met bosbessen te koop en er is een folkloristische optocht vol heksen. Dat is gebaseerd op een lokale sage over de heks Gustine Maka. Een stel jongeren wil bosbessen plukken, maar vindt na de strenge winter niets. Onderweg naar huis komen ze een oude vrouw, Gustine Maka, tegen met een mand vol bosbessen. Zij geeft de jongeren van de bessen te eten, blijkt de bessen behekst te hebben en de vrienden veranderen zelf in heksen. De aarde in de vallei van de Salm begon te beven en de betoverde heksen dansten in het rond (De Macralles van de Val de Salm, z.d.).

Bosbessen plukken was lang een manier voor de plaatselijke bevolking om een centje bij te verdienen. Aan het begin van de 20e eeuw plukten mensen in Groesbeek massaal bosbessen, wasbèrre in het plaatselijke dialect. De bessen werden opgekocht voor zo’n 10 cent per kilo en met de trein en boot naar Engeland vervoerd. In het iets noordelijker gelegen Montferland was een zelfde seizoenspluk in het Bergher bos. In een oud krantenknipsel uit 1886 staat te lezen dat er 1735 mandjes bosbessen werden verscheept met de stoomboot te Lobith. In 1913 haalt de bosbessenpluk opnieuw de krant, wanneer er een steekpartij is vanwege een “twist om het boschbessen zoeken”. Een bosbessebriefke van Huis Bergh te ’s Heerenberg was halverwege de vorige eeuw nog nodig als plukvergunning, anders raakte je alle bessen kwijt als de boswachter je betrapte (H, 2016).

Door de eeuwen heen staan bosbessen bekend als gezond en geneeskrachtig. Het blauwe besje heeft altijd een zweem van mysterie over zich gehad. Bij de Kelten gebruikten druïden de bessen om te genezen. In de middeleeuwen werden natuurgenezers als heksen gezien. De bessen groeien in het bos, waar de heksen hun rituelen hielden. Moderne heksen zijn graag één met de natuur en de wilde bosbes spreekt tot de verbeelding, juist omdat je deze niet kan telen. Er is veel onderzoek gedaan naar de mogelijk geneeskrachtige werking van de bes. Bosbessen zouden goed zijn voor de bloedsomloop, spijsvertering en urinewegen. Het verhaal gaat dat piloten van de RAF in de 2e Wereldoorlog bosbessenjam aten om beter nachtzicht te krijgen. Later onderzoek toonde aan dat dit niet zo werkte, maar fabrikanten van voedingssupplementen maken nog steeds dankbaar gebruik van deze mythe.

Dagelijks eten van bosbessen zou de geheugenfunctie verbeteren bij ouderen (U.S. Highbush Blueberry Council, 2018). Dit onderzoek is uitgevoerd door een promotiegroep voor de Amerikaanse bosbessenindustrie, dat vragen oproept over de betrouwbaarheid ervan. Uit allerlei onderzoeken blijkt dat het mogelijk werkt bij circulatieproblemen en de oogziekte retinopathie, vanwege de anthocyanen (die van de kleurstof). Dit zijn antioxidanten, die ook kankercellen kunnen remmen (Johnson & Arjmandi, 2013, p. 1145). Er is een hele rits aan ziekten waarvan men zegt dat bosbessen werken, waar onvoldoende bewijs voor is. Hieronder valt glaucoom, prikkelbare darmsyndroom, gewichtsverlies, staar, diabetes, urinewegproblemen en jicht (Blauwe bosbessen: gebruik, bijwerkingen, interacties, dosering en waarschuwing – Vitaminen – Supplementen – 2020, 2020). Hoe dan ook gaat het bij deze onderzoeken altijd over verse, gedroogde, diepgevroren bessen, of een extract van de vrucht. De suiker in de jam of taarten doet een groot deel van de goede stofjes teniet. Eten voor de geneeskrachtige werking heeft dan weinig nut. Door het ontbreken van kunstmatige toevoegingen in de jam is het wel gezonder dan fabrieksjam. En die zonneschijn die uit het potje komt heeft zeker iets magisch.

Ik maakte deze week een simpele heksenbosbessenyoghurtcake: klop 2 eieren met 50 gram suiker luchtig, voeg 100 ml yoghurt en een scheut neutrale olie toe en klop kort door. Zeef er dan 100 gram bloem en een half zakje bakpoeder boven en roer door tot alles is gemengd. Roer de bosbessen (of jam) erdoor en giet het geheel in een kleine cakevorm of ovenschaal. Ik vergat de vorm in te vetten, waardoor hij gehavend uit de vorm is gekomen. Op 160°C in de oven voor  20-30 minuten en je cake is klaar. Je raakt betoverd vanaf de eerste hap. En als je het niet gelooft, steek dan je tong maar eens uit in de spiegel.


Bronnen:

Blauwe bosbessen: gebruik, bijwerkingen, interacties, dosering en waarschuwing – Vitaminen – Supplementen – 2020. (2020). Medicine H. https://neth.medicineh.com/62-bilberry-42997
Claddagh Design. (2020, 19 juli). All about Lughnasadh. https://www.claddaghdesign.com/history/all-about-lughnasadh/
De Macralles van de Val de Salm. (z.d.). Vielsalm-tourisme.be. Geraadpleegd 26 juli 2020, van https://www.vielsalm-tourisme.be/nl/index.php/de-streek-van-vielsalm/folklore/de-macralles/
Geschiedenis van de spoorlijn van Groesbeek deel 4. (z.d.). Historisch overzicht van de spoorweg in Groesbeek in de periode 1865-1978. Geraadpleegd 26 juli 2020, van https://www.geschiedenisgroesbeek.nl/pagina5.htm
H, B. (2016, 16 november). Bosbessenpluk. Berghapedia. http://www.berghapedia.nl/index.php/Bosbessenpluk
Johnson, S., & Arjmandi, B. (2013). Evidence for Anti-Cancer Properties of Blueberries: A Mini-Review. Anti-Cancer Agents in Medicinal Chemistry, 13(8), 1142–1148. https://doi.org/10.2174/18715206113139990137
Korevaar, E. (2018, 10 augustus). Blauwe bessentaart (mustikkapiirakka). De Wereld op je Bord. https://www.dewereldopjebord.nl/blauwe-bessentaart/
Maine Government. (z.d.). State Dessert – Blueberry Pie | Maine Secretary of State Kids’ Page. Maine.gov. Geraadpleegd 25 juli 2020, van https://www.maine.gov/sos/kids/about/symbols/dessert#:%7E:text=Tree%20of%20Facts-,State%20Dessert%20%2D%20Blueberry%20Pie,to%20early%20September%20in%20Maine.
Recept: Linzertorte: ’s werelds oudste taart. (2019, 5 maart). Bakkers in bedrijf. https://www.bakkersinbedrijf.nl/recept_artikelen/recept-linzertorte-s-werelds-oudste-taart
U.S. Highbush Blueberry Council. (2017, 10 maart). New Research Examines Blueberries’ Effect On Cognitive Function In Healthy Older Adults. prnewswire.com. https://www.prnewswire.com/news-releases/new-research-examines-blueberries-effect-on-cognitive-function-in-healthy-older-adults-300422066.html
Wikipedia-bijdragers. (2020, 24 juli). Blauwe bosbes. Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Blauwe_bosbes

Eén gedachte over “ Zomer in Sauerland: ode aan de bosbes

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *